Królowa sportów motorowych, jak określana jest przez znawców i pasjonatów Formuła 1, to jeden z najbardziej kosztownych, niebezpiecznych i wymagających sportów motorowych na świecie. Z tego też względu obwarowany szeregiem przepisów, których implementacja i przestrzeganie warunkuje rzetelne i uczciwe przeprowadzenie wszystkich wyścigów w sezonie. Ciałem decyzyjnym stanowiącym o zasadach i regułach rządzących Formułą 1 jest Międzynarodowa Federacja Samochodowa FIA (Federation Internationale de I'Automobile).
Cykl Grand Prix w sezonie 2009 składał się z 17 wyścigów, z których pierwszy rozegrany został 29 marca 2009 roku w Australii na torze Albert Park Circuit. Ostatni wyścig sezonu rozegrany został 1 listopada 2009 roku na jednym z najbardziej zaawansowanych i najbardziej wymyślnych torów w całym kalendarzu mistrzostw - Yas Marina Circuit w Abu Dhabi - w Zjednoczonych Emiratach Arabskich.
Weekend Grand Prix trwa trzy dni. Rozpoczyna się w piątek od sesji treningowej i kończy w niedzielne popołudnie rywalizacją kierowców w czasie właściwego Grand Prix.
Piątkowa sesja treningowa składa się z dwóch części trwających po 90 minut każda. W czasie piątkowych sesji treningowych zawodnicy nie są limitowani ilością okrążeń czy też liczbą przejechanych kilometrów. Reprezentant każdego teamu może przejechać dowolną liczbę kilometrów. W sesji treningowej biorą udział dwaj kierowcy każdego zespołu, przy czym istnieje możliwość zastąpienia jednego z kierowców wyścigowych etatowym kierowcą testowym.
W sobotę odbywa się jedna sesja treningowa trwająca godzinę. Poprzedza ona kwalifikacje, które rozstrzygają o kolejności kierowców na linii startowej w niedzielnym Grand Prix.
Kwalifikacje trwają godzinę i podzielone są na trzy etapy. Po każdym etapie na torze pozostają tylko najszybsi kierowcy, którzy rywalizują o najlepsze miejsca startowe.
Część I - trwa 20 minut. W tym czasie kierowcy mogą przejechać dowolną liczbę okrążeń i mogą bez ograniczeń tankować bolid. Po tej części kwalifikacji 6 najwolniejszych kierowców (w stawce 22 kierowców) odpada z dalszej rywalizacji i zajmuje pola startowe od 17 do 22.
Część II - rozpoczyna się po 5-ciominutowej przerwie i trwa kwadrans. Po zakończeniu tej części kwalifikacji w stawce kierowców pozostaje tylko 10 najszybszych zawodników. Kierowcy wyeliminowani w tej części kwalifikacji zajmują pola startowe od 11 do 16.
Część III - kluczowy dla rozkładu pozycji startowych. Rozpoczyna się po 5-ciominutowej przerwie i trwa 10 minut. W tej części ,,czasówki" kierowcy i teamy muszą obrać odpowiednią strategię na cały wyścig, gdyż kierowcy nie będą mieli już możliwości zatankowania bolidów przed startem do niedzielnej rywalizacji. Najszybszy kierowca w kwalifikacjach startuje do niedzielnego wyścigu z pierwszego pola startowego - pole position.
Kwalifikacje do niedzielnego wyścigu w dużej mierze determinują przebieg rywalizacji na torze w czasie Grand Prix. Bywają tory, na których wyprzedzanie jest niemal niemożliwe i wówczas często się zdarza, że kierowca startujący z pole position dojeżdża do mety wyścigu jako pierwszy.
W niedzielę 30 minut przed rozpoczęciem Grand Prix następuje otwarcie boksów. Kierowcy wyjeżdżają na tor i mają prawo pokonać dowolną liczbę okrążeń. 15 minut przed startem wyścigu następuje zamknięcie boksów - kierowcy, którzy w tym czasie nie zdążą opuścić stanowiska serwisowego wystartują do wyścigu z alei serwisowej. Na 10 minut przed startem okrążenia rozgrzewkowego tor muszą opuścić dziennikarze i osoby postronne niebędące członkami zespołów. Na minutę przed startem następuje uruchomienie silników bolidów. Na 15 sekund przed startem członkowie zespołów, mechanicy oraz sędziowie opuszczają tor.
W czasie okrążenia rozgrzewkowego kierowcy starają się przygotować bolid do wyścigu - rozgrzewają opony do optymalnej temperatury gwarantującej najlepszą przyczepność (jadą slalomem w celu zwiększenia tarcia - szybszego rozgrzania opon). W tym czasie w celu wyeliminowania niepotrzebnych kolizji zakazane jest ćwiczenie startu oraz wyprzedzanie. Kierowcy kończący okrążenie rozgrzewkowe ustawiają się w takiej kolejności i na tych polach startowych, które wywalczyli w czasie sobotnich kwalifikacji.
Start do wyścigu sygnalizowany jest poprzez zapalanie się kolejno pięciu czerwonych świateł w jednosekundowych odstępach czasu. Gdy wszystkie pięć świateł zgaśnie kierowcy ruszają do wyścigu.
Każdy wyścig liczy od 305 do 320 km i trwa nie dłużej niż 2 godziny. Wyjątkiem jest Grand Prix Monaco, w którym kierowcy pokonują dystans zaledwie 260 km. W przypadku zaistnienia niebezpiecznych sytuacji (wypadek, kolizja) na torze pojawia się safety car - samochód bezpieczeństwa - za którym podążają wszyscy kierowcy. Okres neutralizacji trwa tak długo, aż z toru usunięte zostaną wszystkie czynniki będące potencjalnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa kierowców i kibiców. W tym czasie zabronione jest wyprzedzanie. Aleje serwisowe początkowo są zamknięte, aż do momentu ogłoszenia komunikatu, że nastąpiło ich otwarcie. Gdy samochód bezpieczeństwa zjedzie do boksu rywalizacja rozpoczyna się na nowo.
Punktacja za zajęcie kolejnych lokat przedstawia się następująco - kolejno od pierwszego do ósmego miejsca: 10 - 8 - 6 - 5 - 4 - 3 - 2 - 1 punktów. Jeśli zawodnicy dysponują pod koniec sezonu identyczną zdobyczą punktową wówczas liczy się liczba zwycięstw. Jeśli i w tym wypadku dorobek obu zawodników jest identyczny bierze się pod uwagę liczbę zdobytych drugich, trzecich itd. lokat. Punkty przyznawane są także konstruktorom.
Od sezonu 2008 wprowadzono zakaz stosowania systemów kontroli trakcji, które zapobiegały uślizgowi kół napędzanej osi. Rodziło to niebezpieczeństwo, że kierowcy mniej doświadczeni i teoretycznie dysponujący mniejszym wyczuciem przepustnicy będą mieli duże problemy z opanowaniem bolidu. Jednak obawy okazały się bezpodstawne, gdyż nawet kierowcy postrzegani przez wielu, jako uzależnieni od ,,elektronicznych pomocników" (np.: Felippe Massa) radzili sobie wręcz znakomicie.
W sezonie 2008 wszyscy kierowcy korzystali z opon dostarczanych przez firmę Bridgestone. Monopol jednego producenta miał wyeliminować różnice pomiędzy poszczególnymi zawodnikami wynikające ze stosowania różnego ogumienia. Odtąd wszyscy zawodnicy mieli do dyspozycji takie same opony. Każdy zawodnik jest zobowiązany użyć w czasie trwania wyścigu dwóch typów opon: z twardszej mieszanki oraz z miękkiej mieszanki oznaczonej białym paskiem.
W celu utrzymania zasad fair play sędziowie dysponują karami nakładanymi na zawodników za popełnione przewinienia. Kary mogą być nałożone za spowodowanie kolizji, falstart, przekroczenie dopuszczalnej prędkości w alei serwisowej, utrudnianie manewru dublowania lub nieprzepisowe blokowanie szybszych kierowców. Wyróżnia się trzy podstawowe typy kar:
1. drive through - najczęściej stosowana, polega na nałożeniu na zawodnika obowiązku przejechania przez aleję serwisową z zachowaniem obowiązującego ograniczenia prędkości. Na wykonanie nałożonego karnego przejazdu kierowca ma trzy okrążenia od momentu ogłoszenia decyzji przez sędziów, chyba że została ona nałożona na 5 okrążeń przed zakończeniem wyścigu, wówczas kierowca nie jest zobowiązany do odbycia tej kary a do uzyskanego przez niego czasu doliczanych jest 25 sekund karnych.
2. stop & go - kara analogiczna do drive through, z tym że kierowca ma obowiązek zatrzymania się na czas 10 sekund na swoim stanowisku serwisowym. Okres na wykonanie kary - identyczny jak w drive through.
3. przesunięcie o 10 miejsc do tyłu na starcie do kolejnego Grand Prix.
Najnowsze wytyczne FIA wprowadzają wiele istotnych zmian w zasadach rządzących F1. Prawdziwa rewolucja będzie miała miejsce w sezonie 2010, kiedy to m.in. z wyścigów znikną ... maszyny tankujące - w sezonie 2010 zabronione będzie tankowanie bolidów w czasie wyścigów!!! Znikną również koce grzewcze.
Najistotniejszą zmianą w 2009 roku był powrót ,,slicków" do F1. Gładkie, pozbawione rowków opony mają sprawić, że większe znaczenie będzie miała przyczepność mechaniczna (większa o 20%), a nie aerodynamiczna. Firma Bridgestone przygotuje na cały sezon cztery różne mieszanki opon.
Zmiana wytycznych dotyczących konstrukcji bolidów spowodowała zmniejszenie wpływu aerodynamiki auta na jego prowadzenie. Pozbawienie bolidu owiewek, skrzydeł i innych elementów aerodynamicznych powoduje obniżenie jego podatności na turbulencje wywoływane przez poprzedzający bolid, a w konsekwencji powinno wpłynąć na atrakcyjność wyścigu - więcej wyprzedzeń. Wygląd bolidu został znacznie zmodyfikowany na skutek zwiększenia szerokości przedniego skrzydła (ze 140 cm do 180 cm), jego obniżenie (z 15 cm do 7,5 cm) oraz tylnego skrzydła (podwyższenie oraz zmniejszenie szerokości ze 100 cm do 75 cm). Szerokość stosowanych opon został zwiększona. Podobne zabiegi zastosowano w stosunku do konstrukcji dyfuzora. Wszystkie zmiany mają na celu ograniczenie siły dociskowej bolidu, a tym samym wpływu aerodynamiki na przebieg rywalizacji.
W sezonie 2009 w bolidach pojawił się również opcjonalny system odzyskiwania energii kinetycznej KERS (Kinetic Energy Recovery System). System umożliwia odzyskiwanie i magazynowanie energii generowanej przez bolid w czasie wytracania prędkości. Zakumulowana energia zwiększy moc jednostek napędowych o 80 KM w czasie 7 sekund każdego okrążenia. Urządzenie w teorii powinno umożliwić sprawniejsze wyprzedzanie, jednak należy pamiętać również o tym, że bolid, w którym system będzie zainstalowany ,,utyje" także o kilka - kilkanaście kilogramów.
Od sezonu 2009 w ramach oszczędności silnik bolidu musi wytrzymać nie dwa, lecz trzy kolejne wyścigi. W celu zwiększenia żywotności silników maksymalne obroty jednostki napędowej zostały ograniczone do 18 tys. obr./min. Długość oraz czas testów bolidów również zostały ograniczone z 30 000 km do 20 000 km.
Ponadto, FIA wprowadziła obowiązek stosowania komputerów pokładowych (ECU) wraz z oprogramowaniem zaakceptowanym przez federację. Komunikacja radiowa została otwarta i od sezonu 2009 jest dostępna zarówno dla FIA, jak i w sytuacjach szczególnych, dla mediów. W kokpicie zostały zainstalowane systemy i kontrolki na bieżąco informujące służby ratunkowe o skali wypadku i zagrożeniu życia kierowcy.
Zmiany wprowadzone w 2009 roku okazały się rewolucyjne i w dużej mierze zmieniły oblicze Formuły 1. Jednak nijak mają się one do ,,rewelacji" planowanych na sezon 2010. Czy wówczas Formuła 1 pozostanie nadal Formułą 1? Czas pokaże...
Tekst: Łukasz Kochanek